Kun je vastzitten voor schulden in Nederland?

De vraag die mensen 's nachts wakker houdt

Een appje van een vriendin: 'Kunnen ze me echt komen ophalen als ik die boete niet betaal?' Dat soort vragen komt vaker binnen dan je zou denken, meestal om een uur of elf 's avonds, na weer een dag zonder geld op de rekening. Het korte antwoord: bijna nooit, maar niet nooit. En dat 'niet nooit' verdient een precieze uitleg, want de angst voor gevangenschap zorgt er vaak voor dat mensen brieven niet meer openen, terwijl juist dat de kans op problemen vergroot.

Wat de wet echt zegt over schulden en vrijheid

Nederland kent geen schuldgevangenis. Dat principe staat niet expliciet in de Grondwet, maar volgt uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en is stevig verankerd in het Nederlandse burgerlijk recht, zoals te vinden op wetten.overheid.nl. Een onbetaalde rekening bij Ziggo, een webshop of je energieleverancier levert nooit een gevangenisstraf op. Wat wel kan: beslag op loon, beslag op je bankrekening of beslag op spullen. Dat is vervelend genoeg, maar het is geen vrijheidsbeneming.

De uitzondering: gijzeling bij verkeersboetes

Bij verkeersboetes ligt dat anders. Het CJIB kan, als je een boete onder de Wahv structureel niet betaalt en niet reageert op aanmaningen, een officier van justitie vragen om een machtiging tot gijzeling bij de kantonrechter. Die gijzeling is geen straf voor de boete zelf, het is een drukmiddel om je alsnog te laten betalen. De schuld blijft gewoon bestaan, ook na de gijzeling. Wij schreven eerder al uitgebreid over hoe zo'n CJIB-boete escaleert van een simpel verkeersovertreding naar een dwangbevel met verhogingen tot wel 225 procent van het oorspronkelijke bedrag.

Het rapport dat de praktijk veranderde

De Nationale ombudsman onderzocht jaren geleden hoe vaak mensen werden gegijzeld zonder dat ooit was gecheckt of ze de boete konden betalen. De conclusie was hard: duizenden mensen zaten enkele dagen vast terwijl ze simpelweg geen geld hadden, niet omdat ze onwillig waren. Sindsdien moet het CJIB eerst een draagkrachttoets uitvoeren voordat gijzeling wordt aangevraagd, en moet blijken dat iemand echt kan betalen maar bewust weigert. Cijfers van CBS laten al jaren zien dat het aandeel huishoudens met problematische schulden rond de 8 procent schommelt, en juist die groep liep het grootste risico op onterechte gijzeling.

Lijfsdwang: gijzeling voor civiele schulden

Naast het CJIB bestaat er nog een tweede route: lijfsdwang, geregeld in artikel 585 tot en met 600 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Een rechter kan dit alleen opleggen bij specifieke vorderingen, zoals achterstallige alimentatie via het LBIO, waarbij is vastgesteld dat iemand wel kan betalen maar het weigert. Dit is precies het scenario dat we beschreven in ons artikel over alimentatie niet betaald, waar de ex-partner van de betaler het LBIO inschakelt en die instantie uiteindelijk naar de rechter kan stappen. Bij gewone consumentenschulden, denk aan een creditcard of een telefoonabonnement, bestaat dit middel niet.

Wat er wél gebeurt: de gewone escalatieroute

Voor de meeste mensen met schulden speelt gijzeling nooit een rol. Wat wel realistisch is: een aanmaning, gevolgd door een incassobureau, en uiteindelijk een gerechtsdeurwaarder die naar de betaalfases van je dossier kijkt en beslag legt op loon of uitkering. In Rotterdam, waar de gemeente relatief veel meldingen van betalingsachterstanden registreert, zie je dat mensen vaak pas in actie komen zodra de deurwaarder daadwerkelijk voor de deur staat, terwijl eerdere brieven allang waarschuwden voor dit moment. Dat late reageren kost gemiddeld honderden euro's extra aan buitengerechtelijke incassokosten.

Hoe je voorkomt dat het zo ver komt

De sleutel zit 'm in vroeg reageren, niet in perfect betalen. Een schuldeiser die ziet dat je serieus meewerkt aan een betalingsregeling stapt niet snel naar de rechter voor lijfsdwang of een gijzelingsverzoek, want dat kost tijd en geld dat vaak niet opweegt tegen het resultaat. Loop je vast, dan geeft het Juridisch Loket gratis eerstelijns advies, en organisaties aangesloten bij de NVVK helpen bij het opzetten van een schuldregeling die past bij je inkomen. Wacht niet tot er een dagvaarding op de mat valt.

Toch een oproep voor gijzeling ontvangen?

Krijg je alsnog een oproep, dan is verzet vaak nog mogelijk. Je kunt aantonen dat je niet kunt betalen, bijvoorbeeld met loonstroken en een overzicht van je vaste lasten, en vragen om uitstel of een regeling in plaats van de gijzeling. In Amsterdam biedt de gemeente via schuldhulpverlening ondersteuning bij dit soort spoedgevallen, ook als je dossier al bij een deurwaarder ligt. Het is precies het moment waarop je niet alleen moet staan, en een hulpverlener of buddy naast je helpt om helder te blijven denken terwijl de brieven zich opstapelen.

Drie dingen die je vandaag kunt doen

Zet eerst al je openstaande rekeningen en dreigbrieven op een rij, ook de brieven die je liever niet meer opent. Bel daarna, ook al voelt het ongemakkelijk, met de schuldeiser of het CJIB om te vragen naar een betalingsregeling voordat het bij de rechter belandt. En als je merkt dat je het overzicht kwijt bent, gebruik dan een tool die je cashflow en openstaande incasso's in één oogopslag toont, zodat je niet wordt overvallen door een volgende stap in de escalatie. Gratis hulp van Schuldhulpmaatje staat daarnaast altijd klaar als je er even niet meer uitkomt.